مسیر فعلی؛ ردپایی ۱۲ کیلومتری از اقلیم

بر اساس نقشه‌های رسمی منتشر شده، مسیر اصلی جاده توسعه که از بندر بزرگ فاو در جنوب عراق آغاز می‌شود و پس از عبور از بصره، بغداد و موصل به مرز ترکیه می‌رسد، تنها حدود ۱۲ کیلومتر از خاک اقلیم کردستان عبور می‌کند. این بخش ناچیز نیز عمدتاً در نزدیکی منطقه فیشخابور در استان دهوک قرار دارد.

مقامات دولت فدرال عراق در بغداد با استناد به دلایل فنی، این مسیر را بهترین گزینه می‌دانند. آنها معتقدند طراحی مسیر به گونه‌ای است که از شهرهای پرجمعیت و شلوغ عبور نکند تا هزینه‌های تملک زمین و ساخت‌وساز کاهش یابد. علاوه بر این، بغداد بر این نکته تأکید دارد که اقلیم کردستان از طریق شبکه‌های جاده‌ای و ریلی محلی به کریدور اصلی متصل خواهد شد و بنابراین نیازی به تغییر مسیر اصلی نیست..

تصویر:مسیر پیش بینی شده کریدور توسعه

اربیل؛ نگران از حذف اقتصادی

اما در اربیل، نگاه به این پروژه کاملاً متفاوت است. مقامات اقلیم کردستان، به ویژه نخست‌وزیر مسرور بارزانی، صراحتاً اعلام کرده‌اند که عبور ندادن مسیر اصلی از خاک اقلیم، یک تهدید اقتصادی جدی برای این منطقه محسوب می‌شود. استدلال آنها ساده و شفاف است:

درآمدهای گمرکی: اگر کالاهای ترانزیتی از مسیرهای اصلی و بدون عبور از اقلیم جابه‌جا شوند، درآمدهای گمرکی و عوارض ترانزیتی این منطقه به شدت کاهش خواهد یافت.

حذف از معادلات اقتصادی: اقلیم کردستان در صورت عدم حضور در کریدور اصلی، به یک مقصد فرعی و حاشیه‌ای تبدیل خواهد شد که این موضوع می‌تواند سرمایه‌گذاری‌های خارجی را از این منطقه منصرف کند.

تضعیف استقلال اقتصادی: از دیدگاه اربیل، هرگونه تلاش برای دور زدن اقلیم در پروژه‌های ملی، به معنای کمرنگ کردن نقش اقتصادی این منطقه در عراق جدید است..

پیشنهاد جایگزین؛ مسیری شرقی و جدال بر سر کارشناسی

اقلیم کردستان در مقابل، پیشنهاد یک مسیر جایگزین و شرقی را ارائه داده است. بر اساس این پیشنهاد، مسیر اصلی از شرق رود دجله عبور خواهد کرد و از شهرهای اصلی اقلیم مانند اربیل و سلیمانیه می‌گذرد. مقامات اقلیم بر این باورند که این مسیر نه تنها کوتاه‌تر و کم‌هزینه‌تر است، بلکه به دلیل عبور از مناطق کم‌جمعیت و خارج از مناطق درگیر با گروه‌های مسلح، از امنیت بیشتری نیز برخوردار است.

با این حال، دولت فدرال عراق تاکنون این پیشنهاد را نپذیرفته و آن را فاقد توجیه فنی کافی دانسته است. این اختلاف به جایی رسیده که وزیر حمل و نقل اقلیم کردستان، صراحتاً اعلام کرده:  این پروژه بدون عبور از اقلیم کردستان اصلاً امکان‌پذیر نیست، زیرا مسیر رسیدن به ترکیه از مناطق ما می‌گذرد.

رقابت‌های پشت پرده؛ ترکیه، ایران و معادلات پنهان

تحلیلگران مسائل سیاسی، این اختلاف را صرفاً یک مناقشه فنی نمی‌دانند. به عقیده بسیاری، پروژه جاده توسعه به یک میدان رقابت ژئوپلیتیکی بین قدرت‌های منطقه تبدیل شده است:

نقش ترکیه: آنکارا که از حامیان اصلی این پروژه است، به دنبال استفاده از جاده توسعه به عنوان یک اهرم فشار برای کاهش نفوذ ایران در عراق و همچنین تضعیف موقعیت حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) در شمال عراق است. آنکارا به صراحت اعلام کرده که همکاری امنیتی و مقابله با تروریسم (با اشاره به پ.ک.ک) یکی از شروط اصلی مشارکت در این پروژه است. عراق نیز در سال ۲۰۲۴ این گروه را «سازمان ممنوعه» اعلام کرده است. اصرار ترکیه بر مسیر فعلی که از شهرهای بزرگ اقلیم عبور نمی‌کند، تا حدی با هدف محدود کردن پایگاه‌های پ.ک.ک تفسیر می‌شود.

نگرانی ایران: از سوی دیگر، ایران و متحدانش در بغداد با دیده تردید به این پروژه می‌نگرند، زیرا موفقیت آن می‌تواند مسیرهای ترانزیتی ایران (مانند کریدور شمال-جنوب) را به حاشیه براند. ایران به طور طبیعی از هرگونه اختلاف داخلی در عراق که باعث تضعیف پروژه شود، استقبال خواهد کرد.

موضع آمریکا و کشورهای عربی: تحلیل‌ها نشان می‌دهد که آنکارا معتقد است این پروژه با قراردادهای ساخت‌وساز سودآور خود، می‌تواند نخبگان سیاسی بغداد و اقلیم کردستان را به مدار نفوذ ترکیه جذب کرده و در عین حال حمایت آمریکا را به عنوان یک نیروی متوازن‌کننده در برابر ایران جلب کند. امارات و قطر که به عنوان سرمایه‌گذاران اصلی پروژه حضور دارند، بیشتر به دنبال منافع اقتصادی هستند و تمایل چندانی به ورود به این کشمکش‌های سیاسی ندارند، اما موقعیت استراتژیک پروژه، آن‌ها را نیز ناخواسته وارد این بازی پیچیده کرده است.

چشم‌انداز؛ کریدوری با سرنوشتی نامعلوم

پروژه جاده توسعه با هزینه‌ای حدود ۱۷ میلیارد دلار (بر اساس برآوردهای اولیه) و چشم‌انداز تکمیل تا سال ۲۰۳۰، یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های زیرساختی منطقه به شمار می‌رود. با این حال، تا زمانی که مسئله نقش اقلیم کردستان به عنوان یک بازیگر اصلی، نه یک تماشاچی منفعل، حل و فصل نشود، این پروژه با یک گره کور سیاسی روبرو خواهد بود.

دیدارهای متعدد مقامات اربیل و بغداد در ماه‌های اخیر و همچنین گفتگوهای مقامات عراق و ترکیه، نشان از عزم طرف‌ها برای یافتن راه‌حلی دارد، اما هنوز توافق نهایی حاصل نشده است. آنچه مسلم است، آینده این کریدور راهبردی به توانایی بازیگران برای عبور از این اختلاف و تبدیل کردن اقلیم کردستان از یک «دور زده شده» به یک «شریک استراتژیک» بستگی دارد.

جمع‌بندی؛ مسیری که به توافق نیاز دارد

پروژه جاده توسعه، بدون تردید می‌تواند مسیر اقتصادی منطقه را متحول کند، اما این تحول در گرو عبور از موانع سیاسی و ایجاد اجماعی است که در آن همه ذی‌نفعان، از جمله اقلیم کردستان، احساس کنند سهمی عادلانه از منافع این کریدور دارند. در غیر این صورت، این کریدور طلایی نیز ممکن است به یکی از پروژه‌های نیمه‌تمام منطقه تبدیل شود که قربانی اختلافات سیاسی شده است.

**دکتری ژئوپلیتیک و همکار موسسه مطالعات بین المللی انرژی