ایران و ترکیه دو کشور همسایه در جغرافیای پر از تنش خاورمیانه هستند. روابط این دو کشور چندین سال است علی رغم ثبات نسبی، فراز و فرودهایی به خود دیده است. ترکیه یکی از کشورهایی است که به طور کامل با تحریم های آمریکا علیه ایران همراهی نکرده و از این نظر حفظ مناسبات تجاری با این کشور اهمیت قابل توجهی دارد. اما در بهار امسال شاهد دو رویداد بودیم که روابط دو کشور را تحت تأثیر قرار داد.

پس از آن که در نخستین روزهای سال جدید خط لولۀ انتقال گاز ایران به ترکیه در خاک ترکیه توسط پ.ک.ک منفجر شد، حکومت این کشور برای ترمیم خط لوله و از سر گرفتن واردات گاز از ایران شتاب چندانی به خرج نداد. این در حالی است که زمانی اردوغان برای متقاعد کردن آمریکا به معاف کردن ترکیه از تحریم ها جهت خرید گاز از ایران می گفت اگر یک روز از ایران گاز وارد نکنیم خانه های مردم را چگونه گرم کنیم و چرخ صنعتمان را چگونه بچرخانیم.

علاوه بر این، سلیمان سویلو وزیر کشور ترکیه، چند روز پیش در بازدید از دیوار مرزی میان دو کشور اعلام کرد دست کم 100 نیروی پ.ک.ک در خاک ایران حضور دارند و به صورت غیر مستقیم ایران را به همکاری با این گروه یا دست کم چشم پوشی از فعالیت های آن در خاک خود متهم کرد.

اسدالله اطهری، تحلیلگر مسائل ترکیه در گفتگو با عصرما، با نگاهی به این دو رویداد، به روابط، مشکلات و رقابت های میان ایران و ترکیه پرداخته است. مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانید.

اطهری درباره شرایط روابط گازی ایران و ترکیه و در واکنش به نگرانی ها درباره این روابط گفت: «این نگرانی ها از نوعی نگاه خاص به اخبار بر می خیزد؛ زیرا ایران هم با ترکیه و هم با آذربایجان قرارداد گازی دارد و در متن این قرار دادها، روش ، نوع فعالیت و زمان آن مشخص است. بنابراین اگر عمیق به موضوع نگاه کنیم نگرانی چندان جایگاهی ندارد. ایران در قرار داد گازی شاه دنیز یعنی قرارداد گازی که برای صادرات گاز به ایتالیا بسته شد، سهم 10 درصدی دارد و معافیتی هم از طریق آذربایجان و بریتیش پترولیوم انگلستان برای ایران گرفته شد. با مطالعه این موارد در کنار گازی که ایران از آذربایجان می گیرد و در جلفا به نخجوان می دهد و رابطه گازی میان ایران و ترکیه می توانید علل اینکه می گویم دلیلی برای این همه نگرانی نیست؛ دریابید.»

وی در ادامه افزود: «صادرات ایران به ترکیه در محصولات پتروشیمی ، الکتریکی و مهمترین بخش صادرات آن هم گاز است. ترکیه و ایران هردو همدیگر را شریک تجاری بسیار مهمی می دانند. اینکه بخشی از روابط این دو کشور تضعیف شده است، نمیتوان آن را انکار کرد. در میان عوامل گوناگون سیاسی، ژئوپولتیک، اقتصادی و تجاری، عامل انرژی یکی از عوامل موثر در نزدیکی میان دو کشور است.»

این تحلیلگر مسائل بین الملل با بیان اینکه برای کاهش این نگرانی ها باید اقدامات و اتفاقاتی که تا الان صورت گرفته مورد ارزیابی قرار بگیرد، تصریح کرد: «البته تحریم ها به افزایش نگرانی در قبال تصمیمات ترکیه در رابطه با ایران دامن زده است. در این بین مجموعه قرار دادهایی که می تواند در راستای کاهش نقش ایران در صادرات گاز به ترکیه باشد نیز به چشم می اید. نمونه آن قراردادهای آذربایجان با این کشور است؛ تاکنون آذربایجان دو قرارداد جدید بسته است، یکی خط لوله گازی و دیگری خط آهن است. پیشتر ایران قراردادی 25 ساله گازی با آذربایجان منعقد کرده بود. چنانچه بر اساس آن، گاز در آستارا به ایران داده می شود و این گاز از طریق جلفا به نخجوان می رود. در اینجا تلاشی صورت گرفته که می خواستند نخجوان را از تیررس ایران خارج کنند و قراردادی بین سوکار آذربایجان با بوتاش ترکیه بسته شد؛ خط لوله ایغدیر – نخجوان در کنار خط لوله گازی جنوبی قفقاز، تفلیس – ارزروم که موازی با خط لوله گازی باکو-تفلیس است؛ هر دو از ایغدیر می گذرد و همه این موارد به شکلی نقش ایران را در گازرسانی به ترکیه تحت الشعاع قرار می دهد. همچنین خط آهن کارس-ایغدیر-نخجوان هم در حال ساخت است که در کنار خط کارس-باکو-نخجوان (ساخت 2017) می تواند به کاهش نقش آفرینی ایرانی ها در این محدود منجر شود.»

وی در ادامه گفت: «اما این موضوع را هم در نظر بگیرید که همزمان با بحران کرونا، ترکیه راه های ارتباطی با نخجوان را بست. در این شرایط بحرانی این ایران بود که ارتباطاتش را با نخجوان قطع نکرد. بنابراین اینکه ایران بخواهد از معادلات این منطقه کنار گذاشته شود بسیار بعید است. همچنین برای کاهش نگرانی ها نسبت به این کشورها باید نگاهی به آمارها داشته باشیم، ایران در سال 2005، میزان 4.2 میلیون متر مکعب گاز به ترکیه داده است؛ 2011، این میزان به 8.2 میلیون متر مکعب که برابر 19 درصد کل واردات گاز ترکیه بود، رسیده و در سال 2015 این میزان به 16.2 میلیون متر مکعب رسید. به دلایل گوناگون از جمله تحریم ها ما آمار رسمی از سالهای بعدی آن نداریم. از این طرف ما خط لوله گاز تبریز-ارزروم و امکان استفاده از تصفیه خانه های آدانا، ازمیر و اژه را داریم. در کنارش همکاری های برق در خوی- باشقلعه و دوغوبایزید-بازرگان میان ایران و ترکیه وجود دارد.هم ایران اهمیت ترکیه در صادرات گازش را می داند؛ چنانچه90 درصد گاز ایران از طریق ترکیه صادر می شود؛ هم ترکیه به این ارتباطات اقتصادی و تجاری نیاز دارد.»

این تحلیلگر مسائل ترکیه درتحلیل علت عدم توجه و پیگیری آنکارا برای ترمیم خط لوله گازرسانی که توسط پ.ک.ک منفجرشده است، تصریح کرد: «البته شاید همین مساله ای که مطرح کردید علت اصلی نگرانی ها باشد. این نگرانی ها بیشتر به سخنان آقای سلمان سویلو، وزیر کشور ترکیه برمی گردد که واقعا باید مراقب باشد وقتی سخن می گوید مخاطبش کدام کشور است. اختلافاتی در این زمینه وجود دارد؛ ترکیه فکر می کند که ایران در برابر پ.ک.ک و فعالیت آنها کم کاری می کند. بنابراین آن اختلافی که مشاهده می کنیم به این موضوع باز می گردد و سفر آقای ظریف هم برای حل این مساله اثراتش را داشته است. در کل اراده بر این است که همکاری ادامه پیدا کند؛ آن ها هم می خواهند شهروندانشان رفاه داشته باشند و قراردادها هم پابرجاست.»

اطهری با اشاره به موقعیت ترکیه در ایجاد ارتباط میان ایران و اروپا گفت: «دو کشور از نظر تجاری و اقتصادی و بسیاری مسائل دیگر به هم نزدیک هستند؛ علیرغم اینکه اختلافات بسیاری از جمله در زمینه سوریه نیز با هم دارند اما در این بین نباید به مسائل محدود نگاه کرد. شرایط تحریمی ایران همیشه به یک شکل باقی نخواهد ماند و این یک رقیب استراتژیک و عامل تنوع بخشی برای اروپاییان در حوزه انرژی در مقابل روسیه است. همچنین ایران باید توجه کند که ترکیه در همه مسائل و بخش ها از لیبی تا شمال عراق و اقلیم فعالیت دارد.حتی ممکن است تلاش کند نخجوان را به قبرس بدل کند. این موارد نباید مانع از نقش توازن بخشی ایران شود ویا ایران را ساکت نگه دارد.»

وی در ادامه افزود: «ایران هیچ موقع نمی خواهد روابطش با ترکیه به ویژه در زمان کرونا بر هم بخورد. زیرا یکی از ریه های تنفسی ایران در این دوران ترکیه است. دو کشورمی دانند که چقدر به هم نزدیک هستند به ویژه در مساله کودتایی که در ترکیه رخ داد که مهمترین حامی دولت ترکیه در منطقه ایران بود و در دوران تحریم هم ایران احساس می کند ترکیه به عنوان یک دولت اسلامگرا علیرغم سکولار بودن، هیچ موقع به دنبال فشار اقتصادی به ایران نبوده است.»

این کارشناس مسائل ترکیه درباره موقعیت ایران و ترکیه در قبال هم در عرصه بین الملل گفت: «این دو کشور دوستان ضروری و رقبای اضطراری یا طبیعی هم هستند. گاهی با هم دوستند و گاهی هم رقیب؛ در این زمینه باید به هر حوزه جداگانه نگاه کرد. در حوزه های اقتصادی و انرژی با هم خوب و دوست هستند اما در حوزه های ژئوپولتیک و سیاسی رقیب هم هستند. بر همین اساس ضروری است حواس مسئولان ما در این مسائل جمع باشد.»

منبع: عصر ما