به گزارش کردپرس، ده ماه پس از سقوط بشار اسد، مسئله اصلی سوریه دیگر این نیست که چه کسی در دمشق حکومت می‌کند، بلکه این است که سوری‌ها چگونه قدرت را در سراسر کشور تقسیم کنند. احمد الشرع، رئیس‌جمهور جدید، می‌کوشد میان ارتش، کردها، اسلام‌گرایان و متحدان خارجی تعادلی شکننده برقرار کند، اما هر اشتباه در این مسیر می‌تواند کشور را دوباره به سوی جنگ بکشاند.

از جنگ داخلی تا گفت‌وگوی ملی

در کاخ خلق دمشق، گروهی از روزنامه‌نگاران و پژوهشگران با احمد الشرع دیدار کردند؛ گفت‌وگویی دو ساعته که از داعش تا اسرائیل، و از ترکیه تا روسیه را دربر می‌گرفت. اما مهم‌ترین نکته‌ای که از این دیدار برجای ماند، تأکید رئیس‌جمهور بر ضرورت تقسیم قدرت فراتر از دمشق بود.

همچنان که اوضاع شکننده است، درگیری‌های اخیر میان نیروهای دولتی و کردها در محله‌های شیخ مقصود و اشرفیه حلب، زنگ خطر تازه‌ای را به صدا درآورد. هرچند با میانجیگری آمریکا و ترکیه آتش‌بس برقرار شد، اما این درگیری‌ها نشان داد که بازگشت به جنگ هنوز کابوسی ممکن است.

کردها؛ آغازگران تمرکززدایی

کردها نخستین نیرویی بودند که موضوع تمرکززدایی و نمایندگی گسترده‌تر را به دستورکار دمشق آوردند. آنان، پس از سال‌ها انزوا، اکنون خواهان سهمی واقعی در نظام سیاسی پس از اسد هستند.
با این حال، برخی جناح‌های درون نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) گمان می‌کنند زمان به سود آنهاست و اگر اندکی بیشتر صبر کنند، می‌توانند به توافقی بهتر یا حتی رژیمی تازه در دمشق برسند.

توافق مارس؛ روزنه‌ای برای آشتی

در ۱۰ مارس، با میانجیگری آمریکا، ژنرال مظلوم عبدی، فرمانده قسد، توافق کرد که نیروهایش تا پایان سال در ساختارهای ارتش سوریه ادغام شوند. این توافق‌نامه، که به امضای عبدی و احمد الشرع رسید، به عنوان راهکاری برای جلوگیری از خشونت در شرق سوریه مورد استقبال قرار گرفت.

در ادامه، برای نخستین بار پس از نیم قرن، جشن نوروز کردها در دمشق برگزار شد که رویدادی نمادین از فضای جدید پس از سقوط اسد را نشان داد.

الشرع در دیدار خود فاش کرد که ترکیه قصد داشت پس از سقوط رژیم اسد، با حمله نظامی، کردها را از شمال‌شرق بیرون براند. او گفت که این عملیات را متوقف کرده و به جای آن بر گفت‌وگو به عنوان جایگزین نظامی‌گری تأکید کرده است.

موانع ادغام و بی‌اعتمادی متقابل

مذاکرات پس از توافق با چالش‌های متعددی روبه‌رو شد. دمشق خواستار تغییر نام و ادغام کامل قسد در ارتش ملی بود، در حالی که کردها خواهان تضمین‌های عملی برای حقوق فرهنگی و مشارکت سیاسی واقعی شدند.

یکی از منابع کردی گفت وزیر خارجه سوریه تنها با سه ساعت آموزش زبان کردی در مدارس موافقت کرده است. در مقابل، دولت وعده چند کرسی کابینه و یک معاونت وزارت دفاع را داده، اما کردها این امتیازات را «تشریفاتی» و فاقد اختیار واقعی می‌دانند.

پیشنهاد الشرع برای استفاده از قانون شماره ۱۰۷ به عنوان پایه خودگردانی، از دید کردها کافی نیست، زیرا همچنان تمرکز قدرت در دمشق حفظ می‌شود.

بحران سویدا و گمانه‌زنی درباره آینده الشرع

در ژوئیه، تلاش نافرجام ارتش برای تسلط بر شهر سویدا، پایگاه اصلی دروزی‌ها، موجب تیرگی روابط شد. مظلوم عبدی پس از آن، مذاکرات پاریس را لغو کرد و گفت نمی‌خواهد نامش با دولتی گره بخورد که «ممکن است به‌زودی فروبپاشد».

در محافل سیاسی دمشق، گزارش‌هایی منتشر شد که اسرائیل و امارات پیش‌بینی کرده‌اند دولت الشرع تا پایان سال یا اواسط ۲۰۲۶ سقوط خواهد کرد. این گمانه‌زنی باعث شد برخی گروه‌ها در سوریه و منطقه منتظر بمانند و از امضای توافق‌های قطعی خودداری کنند.

هم‌زمان، اشتباهات ارتش در سویدا و لاذقیه خشم جامعه علوی و دروزی را برانگیخت. بیانیه ۲۳ ژوئیه که توسط ایمن العصفری، تاجر سرشناس سوری، و ده‌ها شخصیت دیگر امضا شد، خواستار تشکیل دولتی فراگیر و تدوین قانون اساسی جدید بود.

بازگشت به مسیر گفت‌وگو

پس از سفر تاریخی الشرع به نیویورک و سخنرانی او در مجمع عمومی سازمان ملل، فضای سیاسی تغییر کرد. بار دیگر این برداشت شکل گرفت که او برای ماندن آمده است، نه گذار. در این میان، خبرهایی از گفت‌وگوهای امنیتی محرمانه میان سوریه و اسرائیل نیز به گوش می‌رسد.

در پی این تحولات، قسد مواضع خود را تعدیل کرده و آمادگی خود را برای ادغام اعلام کرده است. منابع نزدیک به گروه می‌گویند الهام احمد، از رهبران ارشد قسد، آماده است برای مذاکرات روزانه به دمشق برود. با این حال، ترکیه و دمشق هشدار داده‌اند که مهلت توافق رو به پایان است و هرگونه تعلل، توجیهی برای اقدام نظامی مشترک خواهد بود.

زمان در حال تمام شدن است

الشرع در دیدار با خبرنگاران تأکید کرد: «شمال‌شرق برای ترکیه مسئله‌ای حیاتی در حوزه امنیت ملی است. آنها وضع موجود را نمی‌پذیرند.» او افزود که کردها باید از این فرصت استفاده کنند، زیرا تعلل، یادآور «طرز فکر شبه‌نظامی» است که خود در دوران فرماندهی در گروه هیئت تحریر الشام تجربه کرده است.

گزینه‌های پیش‌روی کردها

کردها دو مسیر پیش‌رو دارند:
یا با تکیه بر تجربه مبارزه با داعش، اصلاح قانون ۱۰۷ و اجرای تمرکززدایی واقعی را پیگیری کنند؛
یا صبر کنند تا سرنوشت سیاسی الشرع مشخص شود.
اما مسیر دوم می‌تواند به درگیری جدید و نابودی فرصت صلح بینجامد، به‌ویژه که آمریکا، ترکیه و دمشق، همگی بر بازگشت شمال‌شرق به کنترل دولت توافق دارند. شرق سوریه امروز منطقه‌ای است که در آن خطر تنش قومی، بسیج قبایلی و بازخیزش جهادی‌ها به‌صورت هم‌زمان وجود دارد.یکی از بزرگان عرب به تایم گفت: «الان فقط الشرع ما را از جنگ بازمی‌دارد».

مصالحه‌ای ناقص، اما ضروری

بازگشت به جنگ، انتقال هزاران زندانی داعش را ناممکن می‌کند و ثبات شکننده کشور را از میان می‌برد. در مقابل، یک مصالحه ناقص اما صلح‌آمیز می‌تواند سوریه را به‌سوی نظامی کمتر متمرکز و مشارکتی‌تر سوق دهد. این آینده نیازمند دوراندیشی دمشق و واقع‌گرایی کردها است. امید آن است که در این مقطع حساس، عقلانیت بر خشم غلبه کند و سوریه سرانجام راهی برای صلحی پایدار بیابد.

مجله تایم

نویسنده: حسن حسن