دکتر ماجد خلیل دانش آموختۀ تاریخ، عضو هیأت علمی دانشگاه سلیمانیه و کارشناس تاریخ جنبش های کرد است. وی به ویژه درباره تاریخ حزب کارگران کردستان (PKK) و دیگر جنبش های سیاسی و مسلحانه کردهای ترکیه تحقیق کرده و مقالات و کتاب های متعددی در این زمینه به نگارش در آورده یا به کردی ترجمه کرده است.

وی در این مصاحبۀ تفصیلی با خبرنگار کردپرس از بعدی تاریخی به وضعیت فعلی کردهای ترکیه، جنبش سیاسی آنها، موضع حکومت ترکیه درباره مسئله کردها و جایگاه کردها در سیاست داخلی ترکیه می پردازد و نکات قابل توجهی مطرح می کند. علاوه بر این، در حاشیۀ همین بحث به مسئله کردهای سوریه نیز نگاهی می اندازد.

این مصاحبه به علت طولانی بودن در سه بخش ارائه می شود که بخش سوم آن در ادامه می آید و بخش اول و دوم آن در لینک های زیر قابل دسترسی است:

بخش نخست مصاحبه با دکتر ماجد خلیل

بخش دوم مصاحبه با دکتر ماجد خلیل

کردپرس: پس از اینکه حزب عدالت و توسعه قدرت را در ترکیه به دست گرفت، وضعیت کردها به لحاظ حق و حقوق دستخوش تغییراتی شد و به عنوان نمونه امکان خواندن و نوشتن به زبان کردی و استفاده از پوشش کردی و چند حق ابتدایی دیگر به آنها داده شد. بسیاری در میان کردها و نیز در کشورهای غربی بر این مسئله تایید می‌کنند که این حقوق به کردها داده شد و این نشانه تایید این است که کردها وجود دارند و ترک کوهی نیستند. حال پرسش این است که PKK چه نقشی در به دست آوردن این دستاوردهای ابتدایی کردهای ترکیه داشته است؟

دکتر ماجد خلیل: من در مورد بخش اول پرسش شما همین را بگویم که ترکیه مایل است مسئله‌ی کرد به مثابه‌ ابزاری برای دست یافتن به اهدافش وجود داشته باشد و گرنه در مرامنامه احزابی که کردها به آنها رای می‌دهند و رویای کردها را می‌سازند، حتی PKK نیز، چیزی به نام کرد وجود ندارد.

در مورد PKK به نظر من مبارزه‌ی این حزب بدان صورت که در سال 1984 به عنوان مبارزه‌ای مسلحانه آغاز شد در حال حاضر نیاز به تغییر دارد. ما فکر می‌کنیم مبارزه مسلحانه و پارتیزانی و مقابله نظامی دیگر کارایی ندارد.

قیام‌های پی در پی که در گذشته صورت گرفته، پایان یافته‌اند چرا که در حال حاضر حتی متفکران چپ نیز بر طبل پایان قیام و انقلاب کوبیده‌اند و دیدگاه کلاسیک خود را تغییر داده‌اند. آنچه در حال حاضر PKK انجام می‌دهد در جهان امروز قابل قبول نیست. امروزه انقلابی بودن به معنای خیزش‌های مداوم و تحرکات پی در پی است مشابه آنچه در تونس و الجزایر روی داد و یا آنچه در سودان اتفاق افتاد و یا آنچه به تدریج از سال 2012 به بعد برای اولین بار وجود امازیغ ها در مراکش تایید شد در حالی که 80 درصد مراکشی‌ها امازیغ هستند و آن‌ها این کار را با مبارزه‌ای مدنی انجام دادند.

به همین دلیل به نظر ما شیوه مبارزه PKK که به روش مبارزه مسلحانه است و در کوه‌ها جوانان را آموزش می‌دهند و فلسفه‌ی قیام مسلحانه را در ذهن‌ها جای می‌دهند روشی است که دیگر جوابگو نیست.

من در اینجا مقایسه‌ای انجام می‌دهم، فرمی که در کردستان سوریه شکل گرفته است، فرمی امروزی و متفاوت از PKK است. اوجالان به شیوه‌ای تاکتیکی فعالیت می‌کرد و توانست با اتخاذ روشی دیکتاتور مآبانه به پیش رود. تا زمانی که او هست نام دیگری به میان نمی‌آید و تا او باشد نویسنده‌ی دیگری نیست. حتی در حال حاضر نیز در PKK نام هیچ نویسنده‌ی دیگری برجسته نمی‌شود. دیده می‌شود شوان پرور [هنرمند حوزه موسیقی] به خاطر اینکه طرفداران بسیاری داشت به حاشیه رانده شد. هواداری و کاریزما تنها می‌بایست مختص اوجالان می‌بود. اما در آن فرم از سیاستی که در حال حاضر در کردستان سوریه وجود دارد این حالت را نمی‌بینیم. کسی که 80 هزار سرباز مسلح را در کنترل خود دارد در وضعیت جنگ در نامه خود به ترامپ که او را محکوم می‌کند تازه مردم نامش را می‌شنوند و نامش بر سر زبان‌ها می‌افتد. مردی ساده که بر اساس همه معیارهای رفتاری، سیاسی و نوشتاریش به مبارزه مدنی و آشتی جویانه باور دارد. آنچه صالح مسلم انجام می‌دهد شیوه‌ای نوین از دیپلماسی است.

به نظر ما در همه حالات بایستی از خشونت پرهیز کرد و به مبارزه مسلحانه رو نیاورد چرا که امروزه در دنیا مبارزه‌ای ناکارآمد به حساب می‌آید و کنار گذاشته شده است. تنها باندهایی که مواضع حق گرایانه‌ای ندارند بدان دست می‌یازند. قوم ستمدیده‌ای که حقوق ابتدایی خود را می‌خواهد مطالباتی دموکراتیک دارد.

صدای من پیام آشکاری است برای کردها و دیگر اقوام ستمدیده که می‌خواهند حقوق ابتدایی خود را به دست بیاورند، آنها باید به شیوه‌ای آشتی جویانه و با مبارزه پارلمانی و مدنی و با ترویج عقلانیت آزاد و روی آوردن به سازمان‌های جامعه مدنی آن را به دست بیاورند.

کردها تنها در مبارزات مدنی خود دستاوردهایی به دست آورده‌اند. تنها تغییراتی که در ترکیه ایجاد شده است نیروهای دموکراتیک و نمایندگان پارلمان آن را انجام داده‌اند. PKK غیر از ویرانی که در برهه‌ای از تاریخ، نیاز زمانه خود بود کار دیگری نکرده است. می‌توانم بگویم اکثر افرادی که ترکیه به اتهام عضویت در PKK آنها را از بین برده است تنها کرد بوده و هیچ کدام عضو PKK نبوده‌اند. به نظر می‌رسد PKK بهانه‌ای همیشگی جهت ادامه سرکوب و مورد ظلم و ستم قرار دادن کردها و محدود کردن آزادی آن‌ها است. نود درصد افرادی که در زندان‌های ترکیه هستند هیچ رابطه‌ای با PKK ندارند اما به اتهام عضویت در PKK دستگیر شده‌اند.

PKK باید خود را مورد بازبینی مجدد قرار دهد و تغییراتی در شیوه مبارزات مسلحانه خود ایجاد کند. در قرن نوزده لازاروف اظهار کرد مسئله کرد مسئله‌ای بین المللی است در حال حاضر نه تنها مسئله‌ای بین المللی است بلکه بزرگترین مشکل بین المللی نیز هست و بنابراین باید از آن به نحو احسن استفاده کند، باید پا پیش گذاشته و در اساسنامه خود تغییراتی ایجاد کند و سیاست‌های کلاسیک خود را کنار بگذارد. سیاست‌هایی که از سال 1984 در پیش گرفته و تاکنون هیچ تغییری به خود ندیده‌اند؛ جنگ، آتش بس، جنگ، آتش بس. این سنت باید شکسته شود.

کردپرس: به عبارت دیگر، به نظر شما PKK باید از مرحله مبارزه مسلحانه گذار کند؟

دکتر ماجد خلیل: نه تنها PKK باید این مرحله را پشت سر بگذارد، بلکه گذار لازمه این مرحله از مبارزه است.

کردپرس: اگر PKK بخواهد به مبارزات مسلحانه پایان دهد چه باید بکند؟ منحل شود؟

دکتر ماجد خلیل: فعالیت‌هایی در این زمینه صورت گرفت. در سال‌های 2014 و 2015 و 2016 بود که مذاکرات و توافقاتی در جریان بود. پیش از آن نیز در نروژ حکومت AKP با سران PKK به صورت مخفیانه در چند مرحله وارد مذاکره شده بود. این گفتگوها و مذاکرات باید توسعه یابند و به شیوه‌ای صادقانه انجام گیرند نه به صورت تاکتیکی یا تاثیرپذیرفته از هژمونی پروژه‌های آمریکایی.

در کتابی که کریستی لورانس در مورد مسئله کرد و روابط آمریکا و ترکیه نوشته است و من در سال 2017 آن را به کردی برگردانده ام، به وضوح در مورد بعد دیگری از مبارزه PKK مانند مذاکره و صلح طلبی و پروژه‌ای هماهنگ سخن به میان می‌آید.

عبدالله اوجالان خود نیز حکیمانه فکر می‌کند. وی در آخرین پیام خود با جزییات بسیاری به مبارزه مدنی می‌پردازد و به هیچ عنوان سخن از مبارزه مسلحانه به میان نمی‌آورد، از آتش بس می‌گوید و نیز از به میان آوردن قدرتی برای میانجی گری میان ترکیه و PKK. حتی بیان می‌کند که PKK تنها نماینده کردها نیست و تاثیرگذاری سایر نیروهای سیاسی کرد در ترکیه را تایید کرده است.

لازم است PKK از دو چیز پشتیبانی کند، اول اینکه از نیروهای سیاسی کردی که در ترکیه به مبارزه مدنی می‌پردازند حمایت کند چرا که در حال حاضر می‌توانند موانعی را که در قانون اساسی ترکیه وجود دارد از میان بردارند و در پارلمان مشارکت جویند. نباید عوامل سیاسی آنان را به نحوی تحریک کند که برای همیشه به مخالفت و دشمنی بپردازند. به هر ترتیبی شده باید در هر سطح ممکن در پارلمان و قدرت سیاسی مشارکت جویند و خود را در قانون و عرف ترکیه بگنجانند. مانند دهه‌ی 70 که اگر گروهی کردی توقیف می‌شد پس از چند روز با نام دیگری دوباره شروع به فعالیت می‌کردند و توانستند در این بازی بسیار موفق باشند. اکنون نیز بهترین گزینه مشارکت در مبارزه‌ی سیاسی است حتی در فضای دموکراسی خیالی که ترکیه را در بر گرفته است (می توان گفت این دموکراسی که در ترکیه وجود دارد تنها افسانه و خیال است) اما آنها می‌توانند به کاراکتری در این افسانه بدل شوند و وجود خود را اثبات کنند.

دوم اینکه PKK می‌تواند تعاملی سالم به ویژه با اقلیم کردستان عراق داشته باشد و اقلیم به عنوان میانجی مناسبی میان ترکیه و PKK عمل کرده و توافقی شکل بگیرد و این اطمینان را به هم بدهند که دیگر به لحاظ نظامی در مقابل هم نخواهند ایستاد. در حال حاضر جامعه بین المللی و رسانه‌های بین المللی هشیار شده‌اند و همه شکاف‌ها و ریزترین مسایل را نیز زیر نظر دارند. فریاد کودکی را به مسئله‌ای بزرگ بدل کرده و تغییراتی در قطب‌های بزرگ سیاسی دنیا ایجاد می‌کنند.

PKK باید فرصت‌ها را دریابد و سازمان‌های جامعه مدنی را در ترکیه توسعه دهد و به هر ترتیبی که شده تفکر مبارزه‌ی مسلحانه را کنار بگذارد.

کردپرس: همان طور که در جریان هستید مبارزات سیاسی کردها آغاز شده است و HDP در این زمینه ضمن فعالیت تا اندازه‌ای نیز موفق نشان داده است. سوال اینجاست که حزب دمکراتیک خلق ها تا چه اندازه توانسته است خود را به عنوان آلترناتیوی برای مبارزات مسلحانه معرفی کند؟

دکتر ماجد خلیل: HDP باید مراقب باشد که به ورطه‌ای که ترکیه مایل است نیافتد. منظور اینکه HDP باید خود را از مناقشات ایدئولوژیک دور نگه داشته از مخالفت با سنت‌ها و اخلاقیاتی که کردها بدان گرایش دارند پرهیز نماید. چرا که تا جایی که اطلاع داریم اندیشه فلسفی PKK موجب شده است آن دسته از کردهای تحصیل نکرده‌ای که گرایشات مذهبی دارند به حزب عدالت و توسعه روی آورند.

آنچه لازم می‌نماید این است که حزب دمکراتیک خلق‌ها از تجربه‌های پیشین خود درس بگیرد. در برخی مقاطع HDP 80 عضو پارلمان داشته و لیکن به دلیل اینکه به یک نیروی اپوزسیون در پارلمان تبدیل شده‌اند، دستاورد چندانی نداشته‌اند. گاهی شهردارهای این حزب صحبت‌هایی کرده‌اند که ترکیه توانسته است به اتهام وابستگی به PKK آنها را دستگیر کند. باید رمز تعامل با سیاست‌های ترکیه را کشف کرده و در همان راستا حرکت کنند و این لازم است چرا که برخی از شهردارهای آنان به اندازه‌ای در خدمت کردها بوده‌اند که شهرداران ترک در طول یکصد سال نیز چنین خدماتی را ارئه نکرده‌اند و در عین حال بهانه‌ای نیز به دست سردمداران ترکیه نداده‌اند.

راه‌های فراوانی پیش رو است، باید در هر برهه زمانی از فضای آزادی که AKP از روی ناچاری در کردستان ترکیه ایجاد کرده است نهایت استفاده را ببرند. آنها باید نهایت استفاده را از فرصت‌ها ببرند. به ویژه در شرایط کنونی که پس از حمله ترکیه به کردستان سوریه شخص اردوغان و سایر مسئولان ترکیه از عکس العمل‌های بین المللی در راستای دفاع از کردها دچار غافلگیری و شوک شده‌اند. آنها از سیل کامنت‌هایی که ترامپ را در اتخاذ سیاست نابخردانه در این مسئله محکوم کرده بودند غافلگیر شده‌اند.

در کل می‌توان گفت بهتر است PKK از سایر احزاب کردستان ترکیه جدا شده و این در راستای منافع تمامی طرف‌ها خواهد بود. PKK نیز بهتر است به مبارزات سیاسی روی آورده و مبارزه مسلحانه را کنار بگذارد. چیزی شبیه آنچه در دهه 90 میلادی انجام دادند و به مبارزات پارلمانی پرداختند. آنها باید دوباره تلاش خود را در این زمینه متمرکز کنند.

همچنین لازم به ذکر است که PKK باید از درگیر شدن در مسئله کردستان سوریه اجتناب کند. دولت اقلیم کردستان می‌تواند در راستای از سرگیری دوباره مذاکرات صلح نقش میانجی را ایفا کند. این در حالی است که ترکیه نیز با نیم نگاهی به گذشته متوجه این امر خواهد شد که منافع این کشور در از سرگیری مذاکرات صلح است. پروسه صلح از چند بعد اقتصادی و دیپلماسی و وجهه بین المللی به نفع ترکیه بود اما با پایان یافتن روند مذاکرات اولین مشکلی که در ترکیه پیش آمد کودتا بود. در حال حاضر جو بی اعتمادی میان ترکیه و آمریکا برقرار است و از نقطه نظر بین المللی و اقتصادی و چندین مسئله‌ی حیاتی سیاسی ترکیه در وضعیت نابسامانی است که با مقاطعی که روند مذاکرات در جریان بود قابل مقایسه نیست.

هم ترکیه و هم PKK. در موقعیت کنونی باید هر چه سریعتر نسبت به آغاز حل مسالمت آمیز مسئله کرد اقدام کنند.

کردپرس: آیا یکبار دیگر پروسه صلح در ترکیه آغاز خواهد شد؟

دکتر ماجد خلیل: بر این باور هستم که مطمئنا این پروسه در ترکیه از سر گرفته می‌شود چرا که اردوغان در ماه های اخیر با تجربیات نلخی که به دست آورد متوجه این گردید که مسئله کرد دیگر قابل کتمان نیست. مسئله کرد موضوعی آشکار و مورد توجه در جهان است و کردها مردمی هستند که در معادلات سیاسی جهان امروز به دست فراموشی سپرده نخواهند شد.

بیشتر بخوانید:

استاد تاریخ دانشگاه سلیمانیه در مصاحبه با کردپرس (بخش نخست): مبارزه با گروه های بنیادگرا در سوریه به کردها هویت بین المللی داد / اساسنامۀ PKK بر محور ناسیونالیسم کردی نیست

استاد تاریخ دانشگاه سلیمانیه در مصاحبه با کردپرس (بخش دوم): ترک ها به HDP خواهند پیوست / تفرقه ایدئولوژیک در کردستان ترکیه پروژه حکومت است